troopy
11-08-2021, 09:39
"Trong suốt 20 năm, không tháng nào ông Nhựt không gánh vô xă nộp tối thiểu 1-2 gánh ḿn. Nộp là cách ông nói cho có vẻ đúng trách nhiệm. Chưa bao giờ có ai đó chịu mất th́ giờ để viết cho ông một tờ biên nhận. Không ai trả thù lao, không cả một sự ghi nhận. Toàn bộ mồ hôi, nước mắt, thậm chí cả máu của người nông dân yêu đất đă bị lăng quên một cách quá giản đơn. Đại khái người ta xem chuyện ông tự rị mọ gỡ ḿn giải phóng đất là mặc nhiên, thậm chí là gàn dỡ. Không ai ghi nhận, không ai thấy cần chịu trách nhiệm, không ai cần quan tâm. Cộc cằn và cạn kiệt không chỉ có đất và nắng, c̣n có cả tâm hồn con người." (Lam Hong Nguyen)
Con người sinh ra từ đất, rồi ồn ào hay câm lặng, cũng sẽ về với đất. Cục đất vô tri ám ảnh, đeo đẳng trọn kiếp con người. Cả đời đă sống, tôi không thấy con người trên xứ sở này làm được mấy điều hữu ích và to tát, chỉ thấy cả xă hội lên đồng v́ đất. Giàu lên, vênh vang v́ đất. Bi kịch v́ đất. Đổ máu, chia rẽ, tù tội, bắn giết nhau v́ đất... Đời người là một cơn cuồng khát đất. Mà có khi v́ cơn khát cháy bỏng ấy, một người vô danh cũng có thể lập nên kỳ tích vĩ đại.
Tôi muốn kể lại một câu chuyện đă kết thúc từ 15 năm trước, về người nông dân trong ảnh. Suốt 20 năm (1975 - 1995) lầm lũi, ông đă dọn sạch cả băi ḿn rộng trên mấy hécta với lư do giản dị: là nông dân nên ông khát đất. Ông gỡ ḿn cho đám con nít có thêm mảnh đất chạy sướng chân, cho vợ con ông có thêm miếng rẫy trồng cà, trồng ớt.
Ông khẳng định: “tôi rất nhát, một chân dung cầu an chủ nghĩa điển h́nh”. Có thể là ông nói đúng. Hồi trẻ, nếu can đảm hơn một chút, Ngô Đức Nhựt đă lên rừng làm cách mạng như rất nhiều bạn bè cùng trang lứa ở cùng quê. Nhưng sợ súng đạn, sợ gian khổ, sợ cái chết, anh Nhựt chẳng dám đi.
Trốn măi không thoát, cũng không dám đi lính VNCH để phải bắn giết, mang tội với đồng bào, năm 1967, Ngô Đức Nhựt đành gật đầu tham gia lực lượng công tác phát triển hương thôn của chính quyền Sài G̣n khu vực Sông Ḷng Sông (B́nh Thuận). Lúc đó Nhựt đă 25 tuổi (ông sinh năm 1942). Có năng lực, làm việc nhanh nhẹn, Nhựt đă nhiều lần được đề bạt.
Lên chức là lên lương, Nhựt biết nhưng lại sợ chức cao th́ tội dày, sợ bị cách mạng trừng trị nên anh ta lại chối. Đến tận ngày giải phóng (30/4/1975), Ngô Đức Nhựt vẫn chỉ là một tay nhân viên quèn nên chỉ phải học tập tại chỗ 20 ngày là được cho về. Con người anh thanh niên cầu an ấy có bám sâu rể củ với lư tưởng, đức tin cao siêu to tát nào đâu mà phải cải tạo hay học tập. Anh chỉ muốn sống b́nh thường, lấy vợ sinh con, quần quật với ruộng vườn nuôi chúng lớn. Vậy là đủ.
Ngô Đức Nhựt dời nhà từ thị trấn Phan Rí Cửa ra xóm 6, thôn Vĩnh Sơn, xă Vĩnh Hảo cùng huyện Tuy Phong, B́nh Thuận. Gọi là đi kinh tế mới, nhưng không có đất, Ngô Đức Nhựt chỉ c̣n cách vác cuốc đi làm mướn và phụ với chị Đào Thị Nữ - vợ anh - buôn bán gà vịt, kiếm tiền mua gạo nuôi ba đứa con, đứa lớn 5 tuổi, đứa nhỏ mới hơn một tuổi.
Xă Vĩnh Hảo hồi đó chỉ là mảnh đất rừng hoang núi trọc, đất nông nghiệp hầu như không có, công tŕnh thủy lợi cũng không cho nên việc nhà nông cũng chẳng mấy ai thuê. Không thể sống măi với bi kịch người nông dân không có đất, Ngô Đức Nhựt quyết tâm phải khai phá đất hoang để tạo cơ nghiệp cho ḿnh. Bước ra khỏi sân nhà anh là một mảnh đất hoang khá màu mỡ, rộng bao la hơn 5 ha. Vào mùa mưa, cỏ mọc ngút ngàn, nh́n xanh um sướng mắt, con mắt nông dân ngó thấy là mê.
Nhưng đó lại là một vùng đất chết. Ngày xưa, băi đất ấy là căn cứ của Sư đoàn 23, quân đội Sài G̣n, nơi trú đóng của hàng chục cố vấn Mỹ và các tiểu đoàn bộ binh 299, 110 và 111 Việt Nam Cộng Ḥa. Để ngăn chặn sự tập kích của quân cách mạng, toàn bộ vùng đất quanh hàng rào doanh trại đều bị quân đội Sài G̣n ủi trắng và cài ḿn dày đặc.
Một tháng sau ngày dựng nhà, Ngô Đức Nhựt đă phải chứng kiến cảnh chết chóc đầu tiên ngay giữa thời b́nh. Đang cuốc cỏ ngay sát bên nhà, ông Dương Văn Bốc vô t́nh cuốc phải một quả ḿn cóc (ḿn sát thương nhẹ) đổ ập xuống. Nếu chỉ vậy, ông sẽ chỉ bị thương nhẹ. Nhưng khi ngă, đầu ông đập xuống đất kích nổ tiếp một trái ḿn cóc khác khiến cả người bật ra, đè hẳn lên một quả ḿn thứ ba, loại ḿn ba râu (anti personnel mines - ḿn chống bộ binh). Toàn thân ông bị nát bấy.
Không c̣n cách nào khác, Ngô Đức Nhựt đă phải ḍ dẫm vào giữa băi ḿn ôm xác nạn nhân ra. Sau ông Bốc, anh c̣n bất đắc dĩ phải thêm 6 lần nữa lặp lại những động tác đau đớn ấy để đưa thêm sáu nạn nhân khác ra khỏi băi ḿn. Có người cụt chân, cụt tay, người đui mắt, có người chết không toàn thây... Có lần, ḿnh anh phải vật lộn cả buổi chiều xả và vác ra khỏi băi ḿn cà môt con ḅ đi lạc. Cả xóm, ngoài anh không c̣n ai dám làm chuyện ấy bởi duy nhất chỉ một ḿnh Nhựt có kiến thức về ḿn, được huấn luyện trong 7 năm tham gia lực lượng phát triển hương thôn...
Đến khi cậu bé Ba Cà, 7 tuổi nhà ở ở kế bên đạp phải ḿn cóc, bung mất nửa bàn chân th́ sự chịu đựng, có cả sự thụ động lẫn nỗi sợ hăi bản năng của Nhựt chấm dứt. Anh quyết định phải tháo bỏ mối nguy, ít nhất cũng rà phá để kiếm một vuông sân cho ba đứa con ruột mang toàn tên các các cường quốc là Nga, Pháp, Mỹ , có chỗ chạy nhảy đỡ tù chân.
Dù có chút ít kiến thức nhưng lần đầu tiên chạm tay vào lớp vỏ màu xanh bằng chất dẻo của trái ḿn, Ngô Đức Nhựt vẫn toát mồ hôi, tay chân bủn rủn, tim đập th́nh thịch. Nhưng khổ nỗi, ngoài một lưỡi theo (lưỡi xẻo) và ḱm, búa, Nhựt không hề có một dụng cụ hỗ trợ hay phương tiện bảo hộ ǵ khác. Chỉ cần sơ ư, để rơi ḱm lên trái ḿn hoặc khi đào để c̣ nổ bật lên, trái ḿn sẽ nổ ngay. Ḿn cóc chỉ nặng chừng 100g, nếu nổ mà mảnh không chạm chỗ hiểm, kẻ liều mạng có thể chỉ bị thương. Nhưng khi ngă xuống, anh có thể giẫm, đạp lên ḿn ba râu (chứa 0,5 kg thuốc nổ, có ba hạt nổ nằm phía trên), lúc đó cầm chắc sẽ là tan xác. Phải mất trọn một ngày nghiên cứu, Ngô Đức Nhựt mới nắm được “cách trị” hai loại ḿn này.
Với ḿn ba râu, anh phải nhẹ nhàng phủi hết lớp đất trên mặt, dùng cờ lê số 17 tháo lần lượt từng kíp nổ, vô hiệu hóa quả ḿn xong mới bới nó lên. Với ḿn cóc th́ ngược lại, phải moi đất dưới quả ḿn, tay cầm, tay đỡ, đưa cả trái ḿn lên, sau đó mới giữ chặt ng̣i nổ và dùng ḱm tháo ren ng̣i nổ nằm phía bên dưới.
Ban đầu, chưa có kinh nghiệm, Ngô Đức Nhựt không dám gỡ nhiều. Mỗi ngày anh chỉ gắng gỡ một quả ḿn ba râu và một trái ḿn cóc. Sợ sơ sẩy, anh cũng không dám gỡ trong mùa nắng, phải đợi mùa mưa, đất mềm ra, dễ ấn lưỡi xẻng gỗ (không lắp cán) ăn sâu vào đất. Bom ḿn không có mắt, dù tay đă bớt run, tim đă bớt đập, Nhựt vẫn không dám ấn xẻng xúc đất mạnh tay, sợ trật chỗ hoặc sơ ư xúc xẻng phải ng̣i nổ.
Mà cũng chỉ khi mắt đă nh́n rơ vỏ quả ḿn, anh mới dám thao tác, tuyệt đối không dám làm bừa. Ḿn gỡ xong, Nhựt đào hai hố sâu, một hố chôn kíp nổ, một hố chôn vỏ và thuốc nổ. Trước khi lấp đất, anh c̣n cẩn thận đổ muối bột lên cả kíp lẫn ḿn cho nó mau mục...
Ngoài hai loại phổ biến là ḿn cóc và ḿn ba râu, thỉnh thoảng anh cũng phát hiện được cả đạn M-79 c̣n xanh chóa ánh đồng và ḿn clây-mo (ḿn định hướng). Với M-79 th́ khá đơn giản, anh Nhựt có thể áp viên đạn lên tai, nghe tiếng nhả roon ro ro là có thể đoán được khả năng sắp nổ hay chưa, chỉ việc vứt xuống hố sâu và rải muối...
Với ḿn lân tinh ( phốt pho) th́ tuyệt đối không dám đùa. Chỉ lôi nó lên khỏi mặt đất là lo chạy ngược lại ngay. Chỉ trong chốc lát, miếng chất dẻo mỏng đă mục sẽ vỡ ra, phốt pho gặp không khí sẽ cháy, kích hoạt quả ḿn nổ ngay. Chậm chân là chết.
Lâu dần thành quen, thao tác gỡ ḿn của anh nông dân Ngô Đức Nhựt đă trở nên nhuần nhuyễn và chính xác. Cảm giác sợ cũng biến mất dần. Nhựt đă t́m được quy luật bố trí của cả băi ḿn rộng hàng mấy hécta. Ḿn cóc cứ được chôn mỗi cụm ba quả thành h́nh tam giác cân, mỗi cạnh tam giác đúng 2m. Chính giữa tam giác ấy là một quả ḿn ba râu, nằm cách đều mỗi trái ḿn cóc 1,2m. Trung b́nh mỗi ngày anh gỡ được 15-20 quả ḿn, cá biệt có hôm c̣n gỡ được gần 30 quả. Ḿn gỡ lên quá nhiều, tháo kíp xong cũng chẳng biết chôn lại vào đâu, anh gánh luôn ra xă nộp!
Nhưng chẳng ai nhận. Cứ 10 bữa, nửa tháng, người dân xă Vĩnh Hảo lại táng đởm kinh hồn đứng xa mà ngó cha con kẻ giỡn mặt tử thần gánh một gánh... ḿn ra sân ủy ban xă trút một cái ào rồi quay về, cứ như thể gánh khoai ra chợ.
Đào ḿn như đào khoai, được cái công việc của anh chưa bao giờ bị ai quấy rầy hay tị hiềm, ḍm ngó. Chẳng ai dại! Chỉ có vợ con anh là phập phù suốt mấy ngàn ngày, không biết bao giờ giữa băi đất mênh mông kia sẽ lạnh lùng vọt lên một tiếng nổ... Mấy ông cán bộ xă cũng chẳng biết xử lư sao với vụ này, chỉ nhắc: “Ông Nhựt ơi, ông đào hố ra xa xa phía b́a rừng mà chôn. Lỡ ra...”.
Rồi cái ngày định mệnh ấy cũng xảy ra vào cuối năm 1990. Mùa khô, đất chai và cứng. Trong khi gỡ một cục đá để lấy chỗ luồn ḱm tháo chốt một quả ḿn cóc, Ngô Đức Nhựt đă sơ ư để kềm trượt lên mặt cục đá đập lên vỏ quả ḿn. Sau tiếng nổ, 2 con ḅ nhà anh phải bán đi để lấy tiền cho Nhựt nằm bệnh viện. Tai nạn đă tước đi vĩnh viễn con mắt trái của Nhựt. Nhưng từ đó, trên băi ḿn, anh Nhựt - đă trở thành ông Nhựt - không c̣n chỉ thui thủi một ḿnh. Nghề chuyên môn không sinh lợi của ông đă được cậu con trai út Ngô Khắc Pháp kế tục và đồng hành! Người cha nghèo chẳng hồi môn được ǵ cho con ngoài một cái nghề phập phù bất trắc và không ai muốn nhận, cũng chẳng có cạnh tranh.
Ít lâu sau đó, băi ḿn được quy hoạch. Đại đội công binh C19 được tỉnh đội Thuận Hải điều về thay ông rà phá diện tích bom ḿn c̣n lại. Không ai hỏi kinh nghiệm của ông. Sau khi sử dụng máy rà, bộ đội đă dùng thuốn nhọn để xăm ḍ chất nổ. Lần thứ nhất, một chiến sĩ bị cụt nửa bàn chân. Lần thứ hai, thêm một anh bị thương hỏng mắt.
Hoảng quá, anh đại úy chỉ huy công binh tên Nhật phải đích thân t́m đến ông xin được chỉ giáo. Kiểm tra lại ông phát hiện ra một sai lầm chết người: máy rà chỉ phát hiện được ḿn ba râu có vỏ bằng kim loại nhưng lại dễ bỏ sót ḿn cóc, vỏ bằng nhựa cứng. Nghe lời ông, đơn vị công binh đă bỏ thuốn sắt dùng lưỡi xẻng, lưỡi vạt bằng gỗ để thao tác.
Từ đó, không một tiếng nổ nào xuất hiện nữa. Ông Nhựt cũng bỏ thời gian làm chung không công, vừa làm vừa hướng dẫn cho bộ đội. Đến giữa năm 1995, toàn bộ “vùng tử địa” đă được dọn sạch ḿn. Riêng phần ḿnh, ông Nhựt đă tự tay gỡ sạch ḿn trên một diện tích 2,2 ha.
Đề nghị ông ước chừng số ḿn đă tự tay tháo gỡ, ông Nhựt bảo: “Khiêm tốn th́ chú cứ ghi là 5.000 quả, nhưng tôi th́ khẳng định là 20.000, không thể dưới. Mà khai ít đi chú ơi, không ai khen đâu. Mấy ông cán bộ xă với huyện Tuy Phong toàn kêu tôi gỡ ḿn...lậu, đ̣i nhắc, đ̣i nhốt tôi hoài!”.
Trong suốt 20 năm, không tháng nào ông Nhựt không gánh vô xă nộp tối thiểu 1-2 gánh ḿn. Nộp là cách ông nói cho có vẻ đúng trách nhiệm. Chưa bao giờ có ai đó chịu mất th́ giờ để viết cho ông một tờ biên nhận. Không ai trả thù lao, không cả một sự ghi nhận. Toàn bộ mồ hôi, nước mắt, thậm chí cả máu của người nông dân yêu đất đă bị lăng quên một cách quá giản đơn. Đại khái người ta xem chuyện ông tự rị mọ gỡ ḿn giải phóng đất là mặc nhiên, thậm chí là gàn dỡ. Không ai ghi nhận, không ai thấy cần chịu trách nhiệm, không ai cần quan tâm. Cộc cằn và cạn kiệt không chỉ có đất và nắng, c̣n có cả tâm hồn con người.
Khi chúng tôi t́m đến (cuối năm 2004), ông Ngô Đức Nhựt đă như ngọn đèn cạn dầu, tàn bấc. Cách đó 10 năm, vợ ông đă qua đời v́ tai nạn giao thông. Tuổi già, lực kiệt, ông giao hết căn nhà và mảnh vườn đánh đổi cả đời bằng máu và nước mắt cho anh con trai Ngô Khắc Pháp, theo một người vợ gá nghĩa về xă Phú Lạc cách Vĩnh Hảo 8 km dựng một căn cḥi lá trên đồi cát sống lắt lay. Bà đi làm thuê nuôi ông đau ốm triền miên. Không tiền chữa trị, vi trùng lao đă ăn ră mục một lá phổi của ông.
“Ḿnh có tự trọng, không thể để dâu con thấy cảnh lê lết thế này. Con chăm cha không bằng bà chăm ông...” - ông bỏ dở nửa chừng câu nói xót xa bằng giọng của một người đang phải cậy nhờ kẻ khác.
Trước đó một năm, năm 2003, xă thu hồi của ông 3.800m2 đất đang trồng điều để xây trường cấp II. Thỏa thuận đền bù là 3,2 triệu đồng/1.000m2 đất. Ông bảo, đến nay (cuối 2004) ông cũng mới nhận được 70% tiền đền bù (8 triệu đồng), số c̣n lại “phải trả cho tôi mua thuốc uống chứ, đất đó tôi gỡ ḿn mới có mà”.
Trước đó nữa, năm 2002, “một ông đạo diễn to con, râu xồm như Tây” có t́m về quay một bộ phim về ông, tựa phim khá ấn tượng là "Vùng đất chết". Sau này, khi công chiếu, tên phim là "Sống trong sợ hăi". Ông nhớ rất rơ (và chúng tôi biết là ông không hề nhầm), ông đạo diễn tên là B.T.C đă “xoay” ông suốt cả tháng trời trên băi ḿn xưa để “làm phim dự thi quốc tế”.
Ông nghe nói “phim đoạt giải bên Tây, và được tiền thưởng". Nhưng xong là thôi, chẳng ai đoái hoài đến ông, dù ông “đóng nhân vật chính suốt cả tháng trời”. Cả một lần được xem lại bộ phim quay chính ḿnh, do ḿnh diễn “trước khi con mắt c̣n lại cũng mù”, ông cũng chỉ biết chờ, chờ măi trong vô vọng...
*
* *
Vào cuối năm 2004, trong khi lang thang viết báo, tôi và nhà báo Phương Nam đă t́m ra ông Nhựt. Lúc này, ông đứng đă không c̣n vững. Cả túp lều lá buông trên đồi cát Phú Lạc lẫn ông già Nhựt, e chừng một trận gió chiều đông thốc lên là thổi bay ngay. Không ai đoái hoài đến người anh hùng vô danh ấy cả. Bức xúc, tôi đem câu chuyện chất vấn ông Huỳnh Tấn Thành, Chủ tịch tỉnh B́nh Thuận, v́ sao chính quyền chưa từng có chút quan tâm, đăi ngộ hay ghi nhận nào với sự hy sinh, đóng góp, bền bỉ mấy chục năm cho đời sống con người của ông Ngô Đức Nhựt? Ông Thành – đồng hương với ông Nhựt, nhảy núi từ 15 tuổi, từng làm Chủ tịch huyện Tuy Phong, sau này làm Chủ tịch tỉnh B́nh Thuận giải thích: “Ông ấy gỡ ḿn tự phát, có báo cáo ai đâu. Cũng chưa từng có cơ quan, tổ chức nào đề xuất, thành thử.... Mà ông ấy cũng không phải cán bộ, không ai giao nhiệm vụ. Thành ra....cũng khó”.
Tôi phản đối quyết liệt, nhận xét luôn đó là thói quan liêu, vô cảm với nhân dân. Làm quan như thế, làm để làm ǵ. Ông Thành nổi cáu, kêu Đoàn đại biểu QH tỉnh B́nh Thuận “tiếp xúc, ghi nhận ư kiến cử tri và có đề xuất tham mưu”. Tôi và Phương Nam đập bàn quát ghế, cự luôn ông Đào Xuân Nay, đại biểu QH chuyên trách của t́nh B́nh Thuận: “Chúng tôi chẳng đề xuất, xin xỏ ǵ ở đây cả. Đây là việc chính quyền và các ông phải làm. Không chịu làm là vô trách nhiệm. Tôi sẽ đưa lên công luận”.
Và tôi làm thật, đưa lên báo với lời lẽ khá gay gắt nặng nề. Bà Trần Thị Khánh, đoàn Đại biểu Quốc Hội Hà Nội bay vào gặp tôi ngay. Tôi bảo: “Các anh chị muốn gặp ông Nhựt, tôi đưa đến tận nơi. Cần hồ sơ, tư liệu, tôi sẽ giúp cung cấp. Nhưng không cần gặp tụi tôi. Tôi không muốn mất th́ giờ báo cáo báo chồn với ai hết”.
Khi tôi kể câu chuyện này với Tổng biên tập, nhà văn Hữu Ước, ông trầm ngâm và nói với tâm trạng buồn buồn: “Vậy th́ báo ta phải làm một căn nhà t́nh nghĩa cho ông già này sớm thôi. Âu cũng là trả một phần nghĩa cho cuộc đời. Em coi làm được ǵ tiện nhất th́ cứ làm. Anh đồng ư hết, không cần hỏi ư kiến ai nữa”.
Rằm tháng Chạp, tôi và Phương Nam cùng với Pháp, con trai ông Nhựt ra thăm ông. Chúng tôi lên kế hoạch, mùng 8 Tết, tôi và Phương Nam sẽ đưa ông Nhựt vào TP Hồ Chí Minh điều trị bệnh lao ở Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch, kinh phí báo lo. Cùng ngày hôm đó, Báo ANTG sẽ xây nhà mới cho ông. Tiền xây nhà, anh Duy Lợi bảo “bao nhiêu cũng được, tôi lo, không vận động ai hết”. Ông Nhựt th́ cứ nấn ná: “Qua rằm được không? Mùng 8 Tết c̣n lạnh lắm. Tôi muốn ở đây, ở đây...”
Có ǵ đó rất bất ổn nhưng không cắt nghĩa được. Không thể chờ. Sau vài phút bàn với Phương Nam, tôi quyết định gửi trước ông Nhựt 15 triệu đồng ăn Tết. Số tiền này là giải thưởng báo chí Toàn quốc, bài báo tôi viết (xem như viết chung cùng Phương Nam) về ông. Ở t́nh cảnh đó, tôi nghĩ ông Nhựt cần nó hơn tôi. Ít nhất, Tết 2005, vợ chồng, con cái, gia đ́nh ông cũng có cái mà trang trải, không đến nỗi thiếu hụt. Báo cáo lại, anh Hữu Ước thở dài: “Ừ, vậy đi. Có lẽ làm như em là hợp lư”.
Một chút an ḷng cho buổi năm cùng tháng tận. Trưa mùng 2 Tết, Pháp, con trai ông Nhựt điện thoại: “Sau Tết d́ Ba không ở đó nữa. Ba em vừa mất rồi anh ạ. Không đau đớn vật vă ǵ, chỉ ngủ rồi sáng nay vô kêu không dậy”.
Vậy là không có chuyến đi Sài G̣n, không có chuyến chữa bệnh, không xây nhà... Cũng không c̣n chuyện tranh chấp, tranh căi ǵ về chuyện ḷng tốt, sự gắng gỏi có liên quan ǵ đến lư lịch hay không nữa. Tôi chỉ kịp làm duy nhất một điều: xẩm tối mùng 2 Tết năm đó đưa một người vô danh về đất, nghĩa trang nằm trên đồi cát, lọt thỏm giữa khoảng rừng thưa. Rồi ngồi lại lâu, rất lâu trên triền đồi mù bụi ngó lao qua dăi đồng bằng toàn cát trắng, trông về phía biển.
Nghe se sắt một kiếp con người...
https://intermati.com/forum/attachment.php?attac hmentid=1915015&stc=1&d=1636364326
VietBF@sưu tập
Con người sinh ra từ đất, rồi ồn ào hay câm lặng, cũng sẽ về với đất. Cục đất vô tri ám ảnh, đeo đẳng trọn kiếp con người. Cả đời đă sống, tôi không thấy con người trên xứ sở này làm được mấy điều hữu ích và to tát, chỉ thấy cả xă hội lên đồng v́ đất. Giàu lên, vênh vang v́ đất. Bi kịch v́ đất. Đổ máu, chia rẽ, tù tội, bắn giết nhau v́ đất... Đời người là một cơn cuồng khát đất. Mà có khi v́ cơn khát cháy bỏng ấy, một người vô danh cũng có thể lập nên kỳ tích vĩ đại.
Tôi muốn kể lại một câu chuyện đă kết thúc từ 15 năm trước, về người nông dân trong ảnh. Suốt 20 năm (1975 - 1995) lầm lũi, ông đă dọn sạch cả băi ḿn rộng trên mấy hécta với lư do giản dị: là nông dân nên ông khát đất. Ông gỡ ḿn cho đám con nít có thêm mảnh đất chạy sướng chân, cho vợ con ông có thêm miếng rẫy trồng cà, trồng ớt.
Ông khẳng định: “tôi rất nhát, một chân dung cầu an chủ nghĩa điển h́nh”. Có thể là ông nói đúng. Hồi trẻ, nếu can đảm hơn một chút, Ngô Đức Nhựt đă lên rừng làm cách mạng như rất nhiều bạn bè cùng trang lứa ở cùng quê. Nhưng sợ súng đạn, sợ gian khổ, sợ cái chết, anh Nhựt chẳng dám đi.
Trốn măi không thoát, cũng không dám đi lính VNCH để phải bắn giết, mang tội với đồng bào, năm 1967, Ngô Đức Nhựt đành gật đầu tham gia lực lượng công tác phát triển hương thôn của chính quyền Sài G̣n khu vực Sông Ḷng Sông (B́nh Thuận). Lúc đó Nhựt đă 25 tuổi (ông sinh năm 1942). Có năng lực, làm việc nhanh nhẹn, Nhựt đă nhiều lần được đề bạt.
Lên chức là lên lương, Nhựt biết nhưng lại sợ chức cao th́ tội dày, sợ bị cách mạng trừng trị nên anh ta lại chối. Đến tận ngày giải phóng (30/4/1975), Ngô Đức Nhựt vẫn chỉ là một tay nhân viên quèn nên chỉ phải học tập tại chỗ 20 ngày là được cho về. Con người anh thanh niên cầu an ấy có bám sâu rể củ với lư tưởng, đức tin cao siêu to tát nào đâu mà phải cải tạo hay học tập. Anh chỉ muốn sống b́nh thường, lấy vợ sinh con, quần quật với ruộng vườn nuôi chúng lớn. Vậy là đủ.
Ngô Đức Nhựt dời nhà từ thị trấn Phan Rí Cửa ra xóm 6, thôn Vĩnh Sơn, xă Vĩnh Hảo cùng huyện Tuy Phong, B́nh Thuận. Gọi là đi kinh tế mới, nhưng không có đất, Ngô Đức Nhựt chỉ c̣n cách vác cuốc đi làm mướn và phụ với chị Đào Thị Nữ - vợ anh - buôn bán gà vịt, kiếm tiền mua gạo nuôi ba đứa con, đứa lớn 5 tuổi, đứa nhỏ mới hơn một tuổi.
Xă Vĩnh Hảo hồi đó chỉ là mảnh đất rừng hoang núi trọc, đất nông nghiệp hầu như không có, công tŕnh thủy lợi cũng không cho nên việc nhà nông cũng chẳng mấy ai thuê. Không thể sống măi với bi kịch người nông dân không có đất, Ngô Đức Nhựt quyết tâm phải khai phá đất hoang để tạo cơ nghiệp cho ḿnh. Bước ra khỏi sân nhà anh là một mảnh đất hoang khá màu mỡ, rộng bao la hơn 5 ha. Vào mùa mưa, cỏ mọc ngút ngàn, nh́n xanh um sướng mắt, con mắt nông dân ngó thấy là mê.
Nhưng đó lại là một vùng đất chết. Ngày xưa, băi đất ấy là căn cứ của Sư đoàn 23, quân đội Sài G̣n, nơi trú đóng của hàng chục cố vấn Mỹ và các tiểu đoàn bộ binh 299, 110 và 111 Việt Nam Cộng Ḥa. Để ngăn chặn sự tập kích của quân cách mạng, toàn bộ vùng đất quanh hàng rào doanh trại đều bị quân đội Sài G̣n ủi trắng và cài ḿn dày đặc.
Một tháng sau ngày dựng nhà, Ngô Đức Nhựt đă phải chứng kiến cảnh chết chóc đầu tiên ngay giữa thời b́nh. Đang cuốc cỏ ngay sát bên nhà, ông Dương Văn Bốc vô t́nh cuốc phải một quả ḿn cóc (ḿn sát thương nhẹ) đổ ập xuống. Nếu chỉ vậy, ông sẽ chỉ bị thương nhẹ. Nhưng khi ngă, đầu ông đập xuống đất kích nổ tiếp một trái ḿn cóc khác khiến cả người bật ra, đè hẳn lên một quả ḿn thứ ba, loại ḿn ba râu (anti personnel mines - ḿn chống bộ binh). Toàn thân ông bị nát bấy.
Không c̣n cách nào khác, Ngô Đức Nhựt đă phải ḍ dẫm vào giữa băi ḿn ôm xác nạn nhân ra. Sau ông Bốc, anh c̣n bất đắc dĩ phải thêm 6 lần nữa lặp lại những động tác đau đớn ấy để đưa thêm sáu nạn nhân khác ra khỏi băi ḿn. Có người cụt chân, cụt tay, người đui mắt, có người chết không toàn thây... Có lần, ḿnh anh phải vật lộn cả buổi chiều xả và vác ra khỏi băi ḿn cà môt con ḅ đi lạc. Cả xóm, ngoài anh không c̣n ai dám làm chuyện ấy bởi duy nhất chỉ một ḿnh Nhựt có kiến thức về ḿn, được huấn luyện trong 7 năm tham gia lực lượng phát triển hương thôn...
Đến khi cậu bé Ba Cà, 7 tuổi nhà ở ở kế bên đạp phải ḿn cóc, bung mất nửa bàn chân th́ sự chịu đựng, có cả sự thụ động lẫn nỗi sợ hăi bản năng của Nhựt chấm dứt. Anh quyết định phải tháo bỏ mối nguy, ít nhất cũng rà phá để kiếm một vuông sân cho ba đứa con ruột mang toàn tên các các cường quốc là Nga, Pháp, Mỹ , có chỗ chạy nhảy đỡ tù chân.
Dù có chút ít kiến thức nhưng lần đầu tiên chạm tay vào lớp vỏ màu xanh bằng chất dẻo của trái ḿn, Ngô Đức Nhựt vẫn toát mồ hôi, tay chân bủn rủn, tim đập th́nh thịch. Nhưng khổ nỗi, ngoài một lưỡi theo (lưỡi xẻo) và ḱm, búa, Nhựt không hề có một dụng cụ hỗ trợ hay phương tiện bảo hộ ǵ khác. Chỉ cần sơ ư, để rơi ḱm lên trái ḿn hoặc khi đào để c̣ nổ bật lên, trái ḿn sẽ nổ ngay. Ḿn cóc chỉ nặng chừng 100g, nếu nổ mà mảnh không chạm chỗ hiểm, kẻ liều mạng có thể chỉ bị thương. Nhưng khi ngă xuống, anh có thể giẫm, đạp lên ḿn ba râu (chứa 0,5 kg thuốc nổ, có ba hạt nổ nằm phía trên), lúc đó cầm chắc sẽ là tan xác. Phải mất trọn một ngày nghiên cứu, Ngô Đức Nhựt mới nắm được “cách trị” hai loại ḿn này.
Với ḿn ba râu, anh phải nhẹ nhàng phủi hết lớp đất trên mặt, dùng cờ lê số 17 tháo lần lượt từng kíp nổ, vô hiệu hóa quả ḿn xong mới bới nó lên. Với ḿn cóc th́ ngược lại, phải moi đất dưới quả ḿn, tay cầm, tay đỡ, đưa cả trái ḿn lên, sau đó mới giữ chặt ng̣i nổ và dùng ḱm tháo ren ng̣i nổ nằm phía bên dưới.
Ban đầu, chưa có kinh nghiệm, Ngô Đức Nhựt không dám gỡ nhiều. Mỗi ngày anh chỉ gắng gỡ một quả ḿn ba râu và một trái ḿn cóc. Sợ sơ sẩy, anh cũng không dám gỡ trong mùa nắng, phải đợi mùa mưa, đất mềm ra, dễ ấn lưỡi xẻng gỗ (không lắp cán) ăn sâu vào đất. Bom ḿn không có mắt, dù tay đă bớt run, tim đă bớt đập, Nhựt vẫn không dám ấn xẻng xúc đất mạnh tay, sợ trật chỗ hoặc sơ ư xúc xẻng phải ng̣i nổ.
Mà cũng chỉ khi mắt đă nh́n rơ vỏ quả ḿn, anh mới dám thao tác, tuyệt đối không dám làm bừa. Ḿn gỡ xong, Nhựt đào hai hố sâu, một hố chôn kíp nổ, một hố chôn vỏ và thuốc nổ. Trước khi lấp đất, anh c̣n cẩn thận đổ muối bột lên cả kíp lẫn ḿn cho nó mau mục...
Ngoài hai loại phổ biến là ḿn cóc và ḿn ba râu, thỉnh thoảng anh cũng phát hiện được cả đạn M-79 c̣n xanh chóa ánh đồng và ḿn clây-mo (ḿn định hướng). Với M-79 th́ khá đơn giản, anh Nhựt có thể áp viên đạn lên tai, nghe tiếng nhả roon ro ro là có thể đoán được khả năng sắp nổ hay chưa, chỉ việc vứt xuống hố sâu và rải muối...
Với ḿn lân tinh ( phốt pho) th́ tuyệt đối không dám đùa. Chỉ lôi nó lên khỏi mặt đất là lo chạy ngược lại ngay. Chỉ trong chốc lát, miếng chất dẻo mỏng đă mục sẽ vỡ ra, phốt pho gặp không khí sẽ cháy, kích hoạt quả ḿn nổ ngay. Chậm chân là chết.
Lâu dần thành quen, thao tác gỡ ḿn của anh nông dân Ngô Đức Nhựt đă trở nên nhuần nhuyễn và chính xác. Cảm giác sợ cũng biến mất dần. Nhựt đă t́m được quy luật bố trí của cả băi ḿn rộng hàng mấy hécta. Ḿn cóc cứ được chôn mỗi cụm ba quả thành h́nh tam giác cân, mỗi cạnh tam giác đúng 2m. Chính giữa tam giác ấy là một quả ḿn ba râu, nằm cách đều mỗi trái ḿn cóc 1,2m. Trung b́nh mỗi ngày anh gỡ được 15-20 quả ḿn, cá biệt có hôm c̣n gỡ được gần 30 quả. Ḿn gỡ lên quá nhiều, tháo kíp xong cũng chẳng biết chôn lại vào đâu, anh gánh luôn ra xă nộp!
Nhưng chẳng ai nhận. Cứ 10 bữa, nửa tháng, người dân xă Vĩnh Hảo lại táng đởm kinh hồn đứng xa mà ngó cha con kẻ giỡn mặt tử thần gánh một gánh... ḿn ra sân ủy ban xă trút một cái ào rồi quay về, cứ như thể gánh khoai ra chợ.
Đào ḿn như đào khoai, được cái công việc của anh chưa bao giờ bị ai quấy rầy hay tị hiềm, ḍm ngó. Chẳng ai dại! Chỉ có vợ con anh là phập phù suốt mấy ngàn ngày, không biết bao giờ giữa băi đất mênh mông kia sẽ lạnh lùng vọt lên một tiếng nổ... Mấy ông cán bộ xă cũng chẳng biết xử lư sao với vụ này, chỉ nhắc: “Ông Nhựt ơi, ông đào hố ra xa xa phía b́a rừng mà chôn. Lỡ ra...”.
Rồi cái ngày định mệnh ấy cũng xảy ra vào cuối năm 1990. Mùa khô, đất chai và cứng. Trong khi gỡ một cục đá để lấy chỗ luồn ḱm tháo chốt một quả ḿn cóc, Ngô Đức Nhựt đă sơ ư để kềm trượt lên mặt cục đá đập lên vỏ quả ḿn. Sau tiếng nổ, 2 con ḅ nhà anh phải bán đi để lấy tiền cho Nhựt nằm bệnh viện. Tai nạn đă tước đi vĩnh viễn con mắt trái của Nhựt. Nhưng từ đó, trên băi ḿn, anh Nhựt - đă trở thành ông Nhựt - không c̣n chỉ thui thủi một ḿnh. Nghề chuyên môn không sinh lợi của ông đă được cậu con trai út Ngô Khắc Pháp kế tục và đồng hành! Người cha nghèo chẳng hồi môn được ǵ cho con ngoài một cái nghề phập phù bất trắc và không ai muốn nhận, cũng chẳng có cạnh tranh.
Ít lâu sau đó, băi ḿn được quy hoạch. Đại đội công binh C19 được tỉnh đội Thuận Hải điều về thay ông rà phá diện tích bom ḿn c̣n lại. Không ai hỏi kinh nghiệm của ông. Sau khi sử dụng máy rà, bộ đội đă dùng thuốn nhọn để xăm ḍ chất nổ. Lần thứ nhất, một chiến sĩ bị cụt nửa bàn chân. Lần thứ hai, thêm một anh bị thương hỏng mắt.
Hoảng quá, anh đại úy chỉ huy công binh tên Nhật phải đích thân t́m đến ông xin được chỉ giáo. Kiểm tra lại ông phát hiện ra một sai lầm chết người: máy rà chỉ phát hiện được ḿn ba râu có vỏ bằng kim loại nhưng lại dễ bỏ sót ḿn cóc, vỏ bằng nhựa cứng. Nghe lời ông, đơn vị công binh đă bỏ thuốn sắt dùng lưỡi xẻng, lưỡi vạt bằng gỗ để thao tác.
Từ đó, không một tiếng nổ nào xuất hiện nữa. Ông Nhựt cũng bỏ thời gian làm chung không công, vừa làm vừa hướng dẫn cho bộ đội. Đến giữa năm 1995, toàn bộ “vùng tử địa” đă được dọn sạch ḿn. Riêng phần ḿnh, ông Nhựt đă tự tay gỡ sạch ḿn trên một diện tích 2,2 ha.
Đề nghị ông ước chừng số ḿn đă tự tay tháo gỡ, ông Nhựt bảo: “Khiêm tốn th́ chú cứ ghi là 5.000 quả, nhưng tôi th́ khẳng định là 20.000, không thể dưới. Mà khai ít đi chú ơi, không ai khen đâu. Mấy ông cán bộ xă với huyện Tuy Phong toàn kêu tôi gỡ ḿn...lậu, đ̣i nhắc, đ̣i nhốt tôi hoài!”.
Trong suốt 20 năm, không tháng nào ông Nhựt không gánh vô xă nộp tối thiểu 1-2 gánh ḿn. Nộp là cách ông nói cho có vẻ đúng trách nhiệm. Chưa bao giờ có ai đó chịu mất th́ giờ để viết cho ông một tờ biên nhận. Không ai trả thù lao, không cả một sự ghi nhận. Toàn bộ mồ hôi, nước mắt, thậm chí cả máu của người nông dân yêu đất đă bị lăng quên một cách quá giản đơn. Đại khái người ta xem chuyện ông tự rị mọ gỡ ḿn giải phóng đất là mặc nhiên, thậm chí là gàn dỡ. Không ai ghi nhận, không ai thấy cần chịu trách nhiệm, không ai cần quan tâm. Cộc cằn và cạn kiệt không chỉ có đất và nắng, c̣n có cả tâm hồn con người.
Khi chúng tôi t́m đến (cuối năm 2004), ông Ngô Đức Nhựt đă như ngọn đèn cạn dầu, tàn bấc. Cách đó 10 năm, vợ ông đă qua đời v́ tai nạn giao thông. Tuổi già, lực kiệt, ông giao hết căn nhà và mảnh vườn đánh đổi cả đời bằng máu và nước mắt cho anh con trai Ngô Khắc Pháp, theo một người vợ gá nghĩa về xă Phú Lạc cách Vĩnh Hảo 8 km dựng một căn cḥi lá trên đồi cát sống lắt lay. Bà đi làm thuê nuôi ông đau ốm triền miên. Không tiền chữa trị, vi trùng lao đă ăn ră mục một lá phổi của ông.
“Ḿnh có tự trọng, không thể để dâu con thấy cảnh lê lết thế này. Con chăm cha không bằng bà chăm ông...” - ông bỏ dở nửa chừng câu nói xót xa bằng giọng của một người đang phải cậy nhờ kẻ khác.
Trước đó một năm, năm 2003, xă thu hồi của ông 3.800m2 đất đang trồng điều để xây trường cấp II. Thỏa thuận đền bù là 3,2 triệu đồng/1.000m2 đất. Ông bảo, đến nay (cuối 2004) ông cũng mới nhận được 70% tiền đền bù (8 triệu đồng), số c̣n lại “phải trả cho tôi mua thuốc uống chứ, đất đó tôi gỡ ḿn mới có mà”.
Trước đó nữa, năm 2002, “một ông đạo diễn to con, râu xồm như Tây” có t́m về quay một bộ phim về ông, tựa phim khá ấn tượng là "Vùng đất chết". Sau này, khi công chiếu, tên phim là "Sống trong sợ hăi". Ông nhớ rất rơ (và chúng tôi biết là ông không hề nhầm), ông đạo diễn tên là B.T.C đă “xoay” ông suốt cả tháng trời trên băi ḿn xưa để “làm phim dự thi quốc tế”.
Ông nghe nói “phim đoạt giải bên Tây, và được tiền thưởng". Nhưng xong là thôi, chẳng ai đoái hoài đến ông, dù ông “đóng nhân vật chính suốt cả tháng trời”. Cả một lần được xem lại bộ phim quay chính ḿnh, do ḿnh diễn “trước khi con mắt c̣n lại cũng mù”, ông cũng chỉ biết chờ, chờ măi trong vô vọng...
*
* *
Vào cuối năm 2004, trong khi lang thang viết báo, tôi và nhà báo Phương Nam đă t́m ra ông Nhựt. Lúc này, ông đứng đă không c̣n vững. Cả túp lều lá buông trên đồi cát Phú Lạc lẫn ông già Nhựt, e chừng một trận gió chiều đông thốc lên là thổi bay ngay. Không ai đoái hoài đến người anh hùng vô danh ấy cả. Bức xúc, tôi đem câu chuyện chất vấn ông Huỳnh Tấn Thành, Chủ tịch tỉnh B́nh Thuận, v́ sao chính quyền chưa từng có chút quan tâm, đăi ngộ hay ghi nhận nào với sự hy sinh, đóng góp, bền bỉ mấy chục năm cho đời sống con người của ông Ngô Đức Nhựt? Ông Thành – đồng hương với ông Nhựt, nhảy núi từ 15 tuổi, từng làm Chủ tịch huyện Tuy Phong, sau này làm Chủ tịch tỉnh B́nh Thuận giải thích: “Ông ấy gỡ ḿn tự phát, có báo cáo ai đâu. Cũng chưa từng có cơ quan, tổ chức nào đề xuất, thành thử.... Mà ông ấy cũng không phải cán bộ, không ai giao nhiệm vụ. Thành ra....cũng khó”.
Tôi phản đối quyết liệt, nhận xét luôn đó là thói quan liêu, vô cảm với nhân dân. Làm quan như thế, làm để làm ǵ. Ông Thành nổi cáu, kêu Đoàn đại biểu QH tỉnh B́nh Thuận “tiếp xúc, ghi nhận ư kiến cử tri và có đề xuất tham mưu”. Tôi và Phương Nam đập bàn quát ghế, cự luôn ông Đào Xuân Nay, đại biểu QH chuyên trách của t́nh B́nh Thuận: “Chúng tôi chẳng đề xuất, xin xỏ ǵ ở đây cả. Đây là việc chính quyền và các ông phải làm. Không chịu làm là vô trách nhiệm. Tôi sẽ đưa lên công luận”.
Và tôi làm thật, đưa lên báo với lời lẽ khá gay gắt nặng nề. Bà Trần Thị Khánh, đoàn Đại biểu Quốc Hội Hà Nội bay vào gặp tôi ngay. Tôi bảo: “Các anh chị muốn gặp ông Nhựt, tôi đưa đến tận nơi. Cần hồ sơ, tư liệu, tôi sẽ giúp cung cấp. Nhưng không cần gặp tụi tôi. Tôi không muốn mất th́ giờ báo cáo báo chồn với ai hết”.
Khi tôi kể câu chuyện này với Tổng biên tập, nhà văn Hữu Ước, ông trầm ngâm và nói với tâm trạng buồn buồn: “Vậy th́ báo ta phải làm một căn nhà t́nh nghĩa cho ông già này sớm thôi. Âu cũng là trả một phần nghĩa cho cuộc đời. Em coi làm được ǵ tiện nhất th́ cứ làm. Anh đồng ư hết, không cần hỏi ư kiến ai nữa”.
Rằm tháng Chạp, tôi và Phương Nam cùng với Pháp, con trai ông Nhựt ra thăm ông. Chúng tôi lên kế hoạch, mùng 8 Tết, tôi và Phương Nam sẽ đưa ông Nhựt vào TP Hồ Chí Minh điều trị bệnh lao ở Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch, kinh phí báo lo. Cùng ngày hôm đó, Báo ANTG sẽ xây nhà mới cho ông. Tiền xây nhà, anh Duy Lợi bảo “bao nhiêu cũng được, tôi lo, không vận động ai hết”. Ông Nhựt th́ cứ nấn ná: “Qua rằm được không? Mùng 8 Tết c̣n lạnh lắm. Tôi muốn ở đây, ở đây...”
Có ǵ đó rất bất ổn nhưng không cắt nghĩa được. Không thể chờ. Sau vài phút bàn với Phương Nam, tôi quyết định gửi trước ông Nhựt 15 triệu đồng ăn Tết. Số tiền này là giải thưởng báo chí Toàn quốc, bài báo tôi viết (xem như viết chung cùng Phương Nam) về ông. Ở t́nh cảnh đó, tôi nghĩ ông Nhựt cần nó hơn tôi. Ít nhất, Tết 2005, vợ chồng, con cái, gia đ́nh ông cũng có cái mà trang trải, không đến nỗi thiếu hụt. Báo cáo lại, anh Hữu Ước thở dài: “Ừ, vậy đi. Có lẽ làm như em là hợp lư”.
Một chút an ḷng cho buổi năm cùng tháng tận. Trưa mùng 2 Tết, Pháp, con trai ông Nhựt điện thoại: “Sau Tết d́ Ba không ở đó nữa. Ba em vừa mất rồi anh ạ. Không đau đớn vật vă ǵ, chỉ ngủ rồi sáng nay vô kêu không dậy”.
Vậy là không có chuyến đi Sài G̣n, không có chuyến chữa bệnh, không xây nhà... Cũng không c̣n chuyện tranh chấp, tranh căi ǵ về chuyện ḷng tốt, sự gắng gỏi có liên quan ǵ đến lư lịch hay không nữa. Tôi chỉ kịp làm duy nhất một điều: xẩm tối mùng 2 Tết năm đó đưa một người vô danh về đất, nghĩa trang nằm trên đồi cát, lọt thỏm giữa khoảng rừng thưa. Rồi ngồi lại lâu, rất lâu trên triền đồi mù bụi ngó lao qua dăi đồng bằng toàn cát trắng, trông về phía biển.
Nghe se sắt một kiếp con người...
https://intermati.com/forum/attachment.php?attac hmentid=1915015&stc=1&d=1636364326
VietBF@sưu tập