Romano
01-08-2015, 14:06
“Họ không nh́n nhận được cái tốt cho toàn cục, mà chỉ xem khi thấy ai thành công th́ lại bắt đầu cay cú rồi tùy tiện b́nh luận, chỉ cốt thể hiện ḿnh, không cần biết tốt hay xấu. Tôi ngạc nhiên khi trong đó có cả những người học vấn cao”,họa sĩ Lư Trực Dũng, người từng dành nhiều giải thưởng biếm họa quốc tế, chia sẻ trong cuộc tṛ chuyện đầu năm mới cùng Tuần Việt Nam.
“Những anh hề dũng cảm”
Trong cuộc tṛ chuyện đầu năm mới cùng Tuần Việt Nam, họa sĩ Lư Trực Dũng chia sẻ:
“Biếm họa” là một kênh phản biện xă hội hiệu quả, được mọi người yêu thích. Không có bất kỳ h́nh thái xă hội nào được coi là hoàn chỉnh, và nó luôn phải được nỗ lực hoàn thiện v́ một ngày mai tốt đẹp hơn. T́m và phản ánh những khiếm khuyết đó chính là thiên chức của biếm họa.
Những người vẽ biếm họa ở Việt Nam thường chú trọng tới các đề tài dạng như thế nào?
– Những đối tượng tôi xem là đề tài đó là những biểu hiện tŕ trệ gây tác hại cho xă hội. Hoặc, chống âm mưu chiến tranh, bành trướng hay tất cả những ǵ là rào cản cho phát triển xă hội: sự lạc hậu, tham nhũng, quan liêu, dối trá…
Trong cuộc chiến đấu tranh các biểu hiện tồn tại trong xă hội, “họa sĩ biếm ” luôn là những người can trường hài hước tự ví ḿnh như những anh hề dũng cảm dám đương đầu với đám đông, dám phản biện và đấu tranh cho sự tiến bộ.
Ông không ngại ḿnh sẽ gặp rắc rối v́ chạm đến những đề tài nhạy cảm trong nghệ thuật?
May mắn là chưa bị rắc rối nào, bởi v́ có Ban biên tập các báo đă lo hộ cho tôi rồi (cười). Thật ra, tôi đă bị hỏi câu này nhiều lần. Có nhiều người sau khi xem tranh biếm họa của tôi, nhất là tranh chống Trung Quốc gây hấn ở Biển Đông đă hỏi tôi: “Thưa ông Dũng ông có sợ không?”. Tôi cười bảo các bạn hăy ra ngoài hỏi các chiến sĩ Trường Sa ấy. Câu trả lời của họ chắc không chỉ dành cho các bạn mà c̣n dành cả cho tôi.
Trong chiến tranh, ‘biếm họa’ đă từng được đánh giá là một vũ khí đấu tranh sắc bén. Nhưng dần dà, như hiện nay, thể loại này đang dần thoái trào. Nguyên nhân v́ đâu, thưa ông? Có phải những tài năng biếm họa đang dần vắng bóng?
Rất đơn giản: trong cuộc kháng chiến chúng ta có kẻ thù cụ thể và rơ ràng. Cứ thế mà chiến đấu với “địch” bằng các phương tiện khác nhau thôi, kể cả biếm họa.
C̣n bây giờ khi chỉ c̣n chúng ta với nhau thôi, th́ phải đấu tranh với cái xấu, cái ác ở chính trong mỗi con người. Điều đó cực kỳ gian nan và khó khăn gấp bội.
Có một số nhà báo từng hỏi tôi “thưa ông Dũng, ông có đồng ư với tôi đó là bây giờ biếm họa nó cứ b́nh b́nh, nhạt nhạt không?” Tôi trả lời “tôi xin hỏi lại một câu, thế c̣n báo chí th́ sao”.
Xin kể lại chuyện này, khi Trung Quốc gây hấn đưa giàn khoan Hải Dương 981 vào sâu trong lănh địa VN, các họa sĩ biếm họa với trách nhiệm công dân của ḿnh phải bảo vệ chủ quyền đất nước đă vẽ gần một trăm tranh biếm họa trưng bày tại triển lăm: “Biếm họa hướng về biển đảo” do Hội Mỹ thuật VN tổ chức ở Hà Nội, rồi ở Hải Pḥng.
Ngạc nhiên nhất là các bức tranh từng gây ra nhiều băn khoăn nhất lại được hoan nghênh nhiều nhất, đặc biệt trên báo mạng. Câu chuyện nhỏ đó nói lên điều ǵ? Các họa sĩ biếm họa có kém bản lĩnh hay không?
Cười x̣a, xong thôi
Họa sĩ biếm Nguyễn Quân từng đưa ra nhận xét: “chất người dân tộc của chúng ta đó là cười x̣a và cười trừ”, ông nghĩ sao về nhận xét này?
– V́ người Việt rất hồn nhiên, vui vẻ và thích cười. Trong một bữa cơm hay một câu chuyện ngắn, người Việt nói ít nhất 2 – 3 chuyện cười hay tiếu lâm rồi cùng ‘cười x̣a’ với tất cả mọi việc. Khi đọc một cuốn sách, họ cũng chỉ sướt lướt rồi cười x̣a chứ ít khi chịu suy nghĩ. Cho nên, khi xem một bức tranh nếu ư nghĩa “biếm họa” sâu sắc một tí th́ không được đón đợi bằng những bức tranh xem xong cười được ngay.
Biếm họa hay thường không có lời hoặc rất ít lời, người xem cũng phải suy nghĩ để hiểu cái hay, cái thâm thúy. Xem tranh biếm họa cũng cũng là một câu chuyện văn hóa. Ví dụ ở Đức người ta dạy cho học sinh cách xem tranh biếm họa, những câu hỏi cần đặt ra cho một bức tranh biếm họa. Xem tranh biếm họa cũng cần phải học.
Tôi cũng xin nói luôn, Việt Nam là một trong những nước kém nhất về văn hóa đọc hiện nay. Điều đáng buồn, nghe các thống kê đó, mọi người chỉ muốn cười x̣a, nhạt và thế là sung sướng. Và hết, không đào bới tiếp nguyên nhân nữa.
Nh́n rộng ra, cái “văn hóa cười x̣a” nó phản ánh kiểu tâm lư như thế nào?
– Xă hội nào cũng cần có những người biết nh́n nhận, phân tích, đánh giá xă hội của ḿnh đang sống một cách công minh, khách quan, sâu sắc và b́nh tĩnh. Đó chính là những người có khả năng phản biện xă hội, thấy được cái chưa được, cái phải khắc phục, giúp cho xă hội tiến lên. Các họa sĩ biếm họa với thiên chức của ḿnh cũng được xếp vào hàng ngũ này: trí thức. Theo tôi hiểu,trí thức không phụ thuộc và học vấn lớp bảy, lớp mười hay đại học, tiến sĩ mà phải dựa vào khả năng phản biện xă hội của họ.
Một xă hội sẽ giẫm chân tại chỗ, thậm chí tụt lùi, nếu cái ǵ cũng cười x̣a khi xem biếm họa, cười x̣a từ những chuyện đời thường đến vấn đề quốc kế dân sinh. Chỉ khi nào ta nh́n trực diện và nghiêm túc vào những khiếm khuyết chủ quan của chính chúng ta th́ mới đưa ra được giải pháp giải quyết vấn đề tồn đọng, khắc phục được sự tŕ trệ để phát triển.
Có bao giờ mỗi người chúng ta tự hỏi: tại sao một đất nước Việt Nam có nhiều trí thức, nhiều giáo sư, tiến sĩ hơn cả mức cần thiết như thế lại chẳng có ǵ nổi bật về thành tựu khoa học hay kinh tế. Tại sao người ngoài thậm chí cho đến nay khi nhắc đến Việt Nam luôn gắn với ngay đến từ chiến tranh?
Chúng ta tự nói với nhau rằng: người Việt cần cù, chăm chỉ !Xin bạn thử nh́n sang các nước khác xem người nông dân của họ một ngày họ lao động bao nhiêu tiếng, đă quần quật làm việc quanh năm như thế nào? Mới thấy ai mới là những người cần cù, chăm chỉ.
Tôi luôn luôn kính phục những người làm quần quật,chăm chỉ không chỉ làm cho ḿnh mà c̣n làm cho người khác và xă hội. Những người coi cống hiến, làm việc là vấn đề đạo đức xă hội. Nếu không thẳng thắn tự nh́n nhận những vấn đề như thế, không bao giờ khá được.
Chỉ thông qua lao động mới biết ai hay cười x̣a, tự sướng. Ai lao tâm khổ tứ để tồn tại và tiến lên.
Nh́n ngược lại, ngoài chuyện cười x̣a cho xong, cho ḥa cả làng, th́ c̣n khía cạnh khác dẫn đến việc người Việt ít khi thành công hay tạo ra sản phẩm mang tính tập thể, đó là tinh thần khó hợp tác, khó t́m được điểm chung để thống nhất với nhau?
– Đó cũng là trạng thái phổ biến ở Việt Nam. Kiểu tư duy luôn nghe, học thuộc ḷng, rồi nhặt lại không chịu suy nghĩ t́m cái sâu sắc để làm vốn riêng cho ḿnh, để giúp ích cho xă hội hoặc là cho xă hội mới hơn, và phải biết tôn trọng những thành quả của người khác.
Ngược với hời hợt cười x̣a, cái tệ không kém là luôn luôn b́nh luận và chê bai mọi người. Nên khi có cái ǵ thực sự sáng tạo, họ không thể đánh giá được và tệ hơn, thực sự nghiêm trọng, tệ hại vô cùng, là thói ghen ghét đố kỵ.
Chính v́ thế, họ không nh́n nhận được cái tốt cho toàn cục, mà chỉ xem khi thấy ai thành công th́ lại bắt đầu cay cú rồi tùy tiện b́nh luận, chỉ cốt thể hiện ḿnh, không cần biết là tốt hay xấu. Tôi ngạc nhiên khi trong đó có cả những người học vấn cao.
Nếu chúng ta cứ làm như thế, con chúng ta cũng học theo như thế, rồi ra một lớp người cũng nhàn nhạt, lờ nhờ, không thể làm được bất cứ việc ǵ ra hồn.
Trong xă hội cạnh tranh, nếu chúng ta không giỏi hơn th́ thua thiệt là cái chắc và luôn trở thành kẻ bại trận. Nếu như chúng ta không nghiêm túc với cá nhân chúng ta, với thế hệ con em chúng ta sẽ dẫn đến kết quả như vậy.
Câu hỏi cuối cùng: một tác giả vẽ chân dung của ông, Lư Trực Dũng, bằng câu “gă nông phu trên cánh đồng cười”. Ông có thể nói rơ hơn về gă “nông phu” nhọc nhằn này không?
‘Nông phu’ theo nghĩa tốt đẹp là rất chăm chỉ, cái chăm chỉ của người nông dân cày trên thửa ruộng của ḿnh. Tên công ty kiến trúc của tôi là Buffalo, nghĩa là con trâu, chứ không dám đặt là Rồng với Hổ.
Đơn giản con trâu Việt Nam rất chăm chỉ kéo cày, khiêm tốn cần mẫn với công việc của nó. Tôi chỉ là một ‘nông phu’ chăm chỉ đi cày cái đồng mênh mông.
Vậy thôi!
tm
“Những anh hề dũng cảm”
Trong cuộc tṛ chuyện đầu năm mới cùng Tuần Việt Nam, họa sĩ Lư Trực Dũng chia sẻ:
“Biếm họa” là một kênh phản biện xă hội hiệu quả, được mọi người yêu thích. Không có bất kỳ h́nh thái xă hội nào được coi là hoàn chỉnh, và nó luôn phải được nỗ lực hoàn thiện v́ một ngày mai tốt đẹp hơn. T́m và phản ánh những khiếm khuyết đó chính là thiên chức của biếm họa.
Những người vẽ biếm họa ở Việt Nam thường chú trọng tới các đề tài dạng như thế nào?
– Những đối tượng tôi xem là đề tài đó là những biểu hiện tŕ trệ gây tác hại cho xă hội. Hoặc, chống âm mưu chiến tranh, bành trướng hay tất cả những ǵ là rào cản cho phát triển xă hội: sự lạc hậu, tham nhũng, quan liêu, dối trá…
Trong cuộc chiến đấu tranh các biểu hiện tồn tại trong xă hội, “họa sĩ biếm ” luôn là những người can trường hài hước tự ví ḿnh như những anh hề dũng cảm dám đương đầu với đám đông, dám phản biện và đấu tranh cho sự tiến bộ.
Ông không ngại ḿnh sẽ gặp rắc rối v́ chạm đến những đề tài nhạy cảm trong nghệ thuật?
May mắn là chưa bị rắc rối nào, bởi v́ có Ban biên tập các báo đă lo hộ cho tôi rồi (cười). Thật ra, tôi đă bị hỏi câu này nhiều lần. Có nhiều người sau khi xem tranh biếm họa của tôi, nhất là tranh chống Trung Quốc gây hấn ở Biển Đông đă hỏi tôi: “Thưa ông Dũng ông có sợ không?”. Tôi cười bảo các bạn hăy ra ngoài hỏi các chiến sĩ Trường Sa ấy. Câu trả lời của họ chắc không chỉ dành cho các bạn mà c̣n dành cả cho tôi.
Trong chiến tranh, ‘biếm họa’ đă từng được đánh giá là một vũ khí đấu tranh sắc bén. Nhưng dần dà, như hiện nay, thể loại này đang dần thoái trào. Nguyên nhân v́ đâu, thưa ông? Có phải những tài năng biếm họa đang dần vắng bóng?
Rất đơn giản: trong cuộc kháng chiến chúng ta có kẻ thù cụ thể và rơ ràng. Cứ thế mà chiến đấu với “địch” bằng các phương tiện khác nhau thôi, kể cả biếm họa.
C̣n bây giờ khi chỉ c̣n chúng ta với nhau thôi, th́ phải đấu tranh với cái xấu, cái ác ở chính trong mỗi con người. Điều đó cực kỳ gian nan và khó khăn gấp bội.
Có một số nhà báo từng hỏi tôi “thưa ông Dũng, ông có đồng ư với tôi đó là bây giờ biếm họa nó cứ b́nh b́nh, nhạt nhạt không?” Tôi trả lời “tôi xin hỏi lại một câu, thế c̣n báo chí th́ sao”.
Xin kể lại chuyện này, khi Trung Quốc gây hấn đưa giàn khoan Hải Dương 981 vào sâu trong lănh địa VN, các họa sĩ biếm họa với trách nhiệm công dân của ḿnh phải bảo vệ chủ quyền đất nước đă vẽ gần một trăm tranh biếm họa trưng bày tại triển lăm: “Biếm họa hướng về biển đảo” do Hội Mỹ thuật VN tổ chức ở Hà Nội, rồi ở Hải Pḥng.
Ngạc nhiên nhất là các bức tranh từng gây ra nhiều băn khoăn nhất lại được hoan nghênh nhiều nhất, đặc biệt trên báo mạng. Câu chuyện nhỏ đó nói lên điều ǵ? Các họa sĩ biếm họa có kém bản lĩnh hay không?
Cười x̣a, xong thôi
Họa sĩ biếm Nguyễn Quân từng đưa ra nhận xét: “chất người dân tộc của chúng ta đó là cười x̣a và cười trừ”, ông nghĩ sao về nhận xét này?
– V́ người Việt rất hồn nhiên, vui vẻ và thích cười. Trong một bữa cơm hay một câu chuyện ngắn, người Việt nói ít nhất 2 – 3 chuyện cười hay tiếu lâm rồi cùng ‘cười x̣a’ với tất cả mọi việc. Khi đọc một cuốn sách, họ cũng chỉ sướt lướt rồi cười x̣a chứ ít khi chịu suy nghĩ. Cho nên, khi xem một bức tranh nếu ư nghĩa “biếm họa” sâu sắc một tí th́ không được đón đợi bằng những bức tranh xem xong cười được ngay.
Biếm họa hay thường không có lời hoặc rất ít lời, người xem cũng phải suy nghĩ để hiểu cái hay, cái thâm thúy. Xem tranh biếm họa cũng cũng là một câu chuyện văn hóa. Ví dụ ở Đức người ta dạy cho học sinh cách xem tranh biếm họa, những câu hỏi cần đặt ra cho một bức tranh biếm họa. Xem tranh biếm họa cũng cần phải học.
Tôi cũng xin nói luôn, Việt Nam là một trong những nước kém nhất về văn hóa đọc hiện nay. Điều đáng buồn, nghe các thống kê đó, mọi người chỉ muốn cười x̣a, nhạt và thế là sung sướng. Và hết, không đào bới tiếp nguyên nhân nữa.
Nh́n rộng ra, cái “văn hóa cười x̣a” nó phản ánh kiểu tâm lư như thế nào?
– Xă hội nào cũng cần có những người biết nh́n nhận, phân tích, đánh giá xă hội của ḿnh đang sống một cách công minh, khách quan, sâu sắc và b́nh tĩnh. Đó chính là những người có khả năng phản biện xă hội, thấy được cái chưa được, cái phải khắc phục, giúp cho xă hội tiến lên. Các họa sĩ biếm họa với thiên chức của ḿnh cũng được xếp vào hàng ngũ này: trí thức. Theo tôi hiểu,trí thức không phụ thuộc và học vấn lớp bảy, lớp mười hay đại học, tiến sĩ mà phải dựa vào khả năng phản biện xă hội của họ.
Một xă hội sẽ giẫm chân tại chỗ, thậm chí tụt lùi, nếu cái ǵ cũng cười x̣a khi xem biếm họa, cười x̣a từ những chuyện đời thường đến vấn đề quốc kế dân sinh. Chỉ khi nào ta nh́n trực diện và nghiêm túc vào những khiếm khuyết chủ quan của chính chúng ta th́ mới đưa ra được giải pháp giải quyết vấn đề tồn đọng, khắc phục được sự tŕ trệ để phát triển.
Có bao giờ mỗi người chúng ta tự hỏi: tại sao một đất nước Việt Nam có nhiều trí thức, nhiều giáo sư, tiến sĩ hơn cả mức cần thiết như thế lại chẳng có ǵ nổi bật về thành tựu khoa học hay kinh tế. Tại sao người ngoài thậm chí cho đến nay khi nhắc đến Việt Nam luôn gắn với ngay đến từ chiến tranh?
Chúng ta tự nói với nhau rằng: người Việt cần cù, chăm chỉ !Xin bạn thử nh́n sang các nước khác xem người nông dân của họ một ngày họ lao động bao nhiêu tiếng, đă quần quật làm việc quanh năm như thế nào? Mới thấy ai mới là những người cần cù, chăm chỉ.
Tôi luôn luôn kính phục những người làm quần quật,chăm chỉ không chỉ làm cho ḿnh mà c̣n làm cho người khác và xă hội. Những người coi cống hiến, làm việc là vấn đề đạo đức xă hội. Nếu không thẳng thắn tự nh́n nhận những vấn đề như thế, không bao giờ khá được.
Chỉ thông qua lao động mới biết ai hay cười x̣a, tự sướng. Ai lao tâm khổ tứ để tồn tại và tiến lên.
Nh́n ngược lại, ngoài chuyện cười x̣a cho xong, cho ḥa cả làng, th́ c̣n khía cạnh khác dẫn đến việc người Việt ít khi thành công hay tạo ra sản phẩm mang tính tập thể, đó là tinh thần khó hợp tác, khó t́m được điểm chung để thống nhất với nhau?
– Đó cũng là trạng thái phổ biến ở Việt Nam. Kiểu tư duy luôn nghe, học thuộc ḷng, rồi nhặt lại không chịu suy nghĩ t́m cái sâu sắc để làm vốn riêng cho ḿnh, để giúp ích cho xă hội hoặc là cho xă hội mới hơn, và phải biết tôn trọng những thành quả của người khác.
Ngược với hời hợt cười x̣a, cái tệ không kém là luôn luôn b́nh luận và chê bai mọi người. Nên khi có cái ǵ thực sự sáng tạo, họ không thể đánh giá được và tệ hơn, thực sự nghiêm trọng, tệ hại vô cùng, là thói ghen ghét đố kỵ.
Chính v́ thế, họ không nh́n nhận được cái tốt cho toàn cục, mà chỉ xem khi thấy ai thành công th́ lại bắt đầu cay cú rồi tùy tiện b́nh luận, chỉ cốt thể hiện ḿnh, không cần biết là tốt hay xấu. Tôi ngạc nhiên khi trong đó có cả những người học vấn cao.
Nếu chúng ta cứ làm như thế, con chúng ta cũng học theo như thế, rồi ra một lớp người cũng nhàn nhạt, lờ nhờ, không thể làm được bất cứ việc ǵ ra hồn.
Trong xă hội cạnh tranh, nếu chúng ta không giỏi hơn th́ thua thiệt là cái chắc và luôn trở thành kẻ bại trận. Nếu như chúng ta không nghiêm túc với cá nhân chúng ta, với thế hệ con em chúng ta sẽ dẫn đến kết quả như vậy.
Câu hỏi cuối cùng: một tác giả vẽ chân dung của ông, Lư Trực Dũng, bằng câu “gă nông phu trên cánh đồng cười”. Ông có thể nói rơ hơn về gă “nông phu” nhọc nhằn này không?
‘Nông phu’ theo nghĩa tốt đẹp là rất chăm chỉ, cái chăm chỉ của người nông dân cày trên thửa ruộng của ḿnh. Tên công ty kiến trúc của tôi là Buffalo, nghĩa là con trâu, chứ không dám đặt là Rồng với Hổ.
Đơn giản con trâu Việt Nam rất chăm chỉ kéo cày, khiêm tốn cần mẫn với công việc của nó. Tôi chỉ là một ‘nông phu’ chăm chỉ đi cày cái đồng mênh mông.
Vậy thôi!
tm